/** * */

Het ontstaan van de Militaire Luchtvaart

Bedieningsorganen van een vliegtuig

Inhoud

Het ontstaan van het vliegtuig


Hoe het begon

Kurkentrekker-helikopter van Da Vinci
Enlarge
Kurkentrekker-helikopter van Da Vinci

De mens veroverde sinds mensenheugenis het land, sinds duizenden jaren de zee, maar tot voor kort niet het luchtruim. Zo droomde de mens om ooit het luchtruim te kunnen veroveren en te kunnen vliegen als een vogel. Leonardo da Vinci uit Florence was een kunstenaar en uitvinder, geboren in 1452 en overleden in 1519. Hij bedacht als eerste hoe de mens zou kunnen vliegen, maar hij heeft het nooit kunnen bewijzen. Hij maakte ruim 500 schetsen van uitvindingen om de mens te kunnen laten vliegen. Daarin beschreef Da Vinci hoe een vogel vloog en de techniek om de mens door middel van een toestel van de grond te tillen. Helaas werden zijn ontwerpen nooit uitgevoerd; de materialen waren ongeschikt en de mens te zwak.
Eén van zijn uitvindingen is de "kurkentrekker-helikopter". Die was gebaseerd op de grondslagen van de aerodynamica. Pogingen om de ontwerpen van Da Vinci te realiseren hadden helaas nooit enig succes en toonden aan dat ze verder aangepast moesten worden.

Eerste luchtschip

Ontwerp van De Lana Terzi.
Enlarge
Ontwerp van De Lana Terzi.

De Italiaanse jezuïet Francesco de Lana-Terzi (1631-87) was de schrijver van het boek Prodromo (..) dell'Arte Maestra (= verkenning of voorloper, ofwel test van een nieuwe uitvinding ter beheersing van de kunst [van het vliegen]). Daarin beschreef hij aan de hand van tekeningen een luchtschip dat lichter dan lucht was. Zijn ontwerp was gebaseerd op de proeven van Von Guericke (burgemeester van Maagdenburg, 1602-86) met de Maagdenburger halve bollen (die zoals bekend vacuüm waren gezogen zodat twee span paarden ze niet uit elkaar konden trekken). Lana-Terzi wilde een zeilbootje bevestigen aan vacuüm getrokken bollen zodat dit kon opstijgen. Door het zeil kon het verplaatst worden en door de vacuüm bollen kon het in de lucht blijven. Tot een praktische uitvoering van het plan kwam het niet (ongeschikte materialen) maar zijn boek inspireerde latere luchtvaartpioniers tot de uitvinding van de luchtballon.

Gebroeders Montgolfier

Eerste bemande luchtballon van de gebroeders Montgolfier
Enlarge
Eerste bemande luchtballon van de gebroeders Montgolfier

De gebroeders Montgolfier waren eigenaars van een papierfabriek te Annonay in Frankrijk. Maar ze zijn vooral bekend geworden als de uitvinders van de Montgolfier, beter bekend als de heteluchtballon. Zij experimenteerden met papieren ballonnen met een inhoud van circa 20 m3, die zij later lieten opstijgen met behulp van warme lucht. Hun eerste openbare demonstratie vond plaats in Annonay op 4 juni 1783 met een met weefsels versterkte ballon met een inhoud van circa 750 m3. Op 19 september 1783 volgde een demonstratie voor koning Lodewijk XVI te Versailles. Over een afstand van 4 km vervoerde de ballon een kooi met daarin een schaap, een eend en een haan. De eerste bemande vlucht vond plaats op 15 oktober 1783. Samen met de gebroeders reisde de natuurkundige Jean-François Pilâtre de Rozier mee. Twee dagen later volgde een andere test bijgewoond door geleerden. Op 21 november volgde de derde test die nog succesvoller was dan de vorige twee testen. Toen was de markies François-Laurent d'Arlandes medepassagier, in plaats van twee ter dood veroordeelde gevangenen (!).

Jacques & Charles, de waterstofballon

De ballon van Jacques Charles en Marie-Noel Robert.
Enlarge
De ballon van Jacques Charles en Marie-Noel Robert.

Ook in 1783, namelijk op 1 december, maakte natuurkundige Jacques Charles en de technicus Marie-Noel Robert een vlucht van 45 km in een mand die onder een kleine ballon hing die was gevuld met waterstof. Waterstof is 14 maal lichter dan lucht. Na de landing steeg Charles opnieuw op en bereikte een hoogte van 3 km.

Cayley

Cayley's bemande vliegtuig uit 1849
Enlarge
Cayley's bemande vliegtuig uit 1849

Sir George Cayley werd geboren in 1773 en stierf in 1857. Hij wordt veelal als de "vader van de luchtvaart" gezien. Hij was een aristocraat uit Noord-Engeland en besteedde heel wat tijd aan de theorie en de praktijk van de toen opkomende aërodynamica. Hij liet in 1799 in een zilveren schaal het ontwerp graveren van het eerste vliegtuig dat zwaarder was dan lucht. Hij bestudeerde de theorie van Da Vinci en begon met het bouwen van toestellen gebaseerd op vogels. Cayley zag in dat de mens niet op een succesvolle manier het luchtruim zou kunnen kiezen door vogels na te bouwen. Zo begon het ontwerpen van toestellen met (stijve) klapwieken en aangedreven door een aparte bron zoals een stoommotor. In 1804 bouwde hij een model van een zweefvliegtuig dat stabiel rechtuit vloog en veel moderne kenmerken had zoals stijve vleugels en beweegbare staartdelen. In 1849 kreeg hij een jongen de lucht in door middel van een driedekker dat nu gezien wordt als eerste bemande vlucht in een "vliegtuigachtig" toestel.

Blanchard en Jeffries

Jean-Pierre Blanchard en John Jeffries tijdens de eerste vlucht over het kanaal op 7 januari 1785.
Enlarge
Jean-Pierre Blanchard en John Jeffries tijdens de eerste vlucht over het kanaal op 7 januari 1785.

Op 7 januari 1785 vlogen Jean-Pierre Blanchard samen met John Jeffries het kanaal over met een waterstofballon vanuit Dover in tweeëneenhalf uur tijd. Dit was de eerste vlucht over het Kanaal. Maar tijdens de reis begon de ballon te dalen. Er werd zoveel mogelijk overboord geworpen zodat het vaartuig minder gewicht zou dragen en zo langer hoogte bleef houden. De vlucht werd succesvol afgelegd en nadien volgden talrijke vluchten met waterstofballons in heel Europa, onder anderen in Nederland op 12 juli 1785, waar het vaartuig werd vernietigd door woedende Nederlandse boeren. Op 7 maart 1809 verongelukte hij in Parijs. Hij had meer dan 60 ballonvaarten op zijn naam staan. Zijn vrouw zette het project voort, maar zou in 1819 zelf omkomen tijdens een vlucht toen haar ballon vlam vatte.


Vogels met motoren

Driedekker van Stringfellow in 1868
Enlarge
Driedekker van Stringfellow in 1868

Eén van de belangrijkste luchtvaartpioniers voor de tijd van de gebroeders Wright was de Brit John Stringfellow (1799-1883). Stringfellow woonde in Chard en bouwde met succes een paar onbemande toestellen, voortgestuwd door een krachtbron. De motoren werden in de tijd van Stringfellow aangedreven door stoom. Samen met William Henson ontwierp hij een kleine en krachtige stoommotor voor de "vogels" van Stringfellow. In 1848 kwam Stringfellow's eerste geslaagde onbemand model voorzien van een stoommotor. Het was een ééndekker voorzien van twee duwpropellers. (Een duwpropeller is een propeller achter de vleugels die het toestel voortduwt. Een trekpropeller is een propeller die vóór de vleugels is geplaatst zodat het vliegtuig wordt voortgetrokken).

De doorbraak

Toestel van Du Temple in 1874
Enlarge
Toestel van Du Temple in 1874

Félix du Temple de la Croix was een Franse marineofficier die in de luchtvaart een echte doorbraak bereikte door de eerste bemande en gemotoriseerde vliegmachine te ontwerpen die daadwerkelijk van de grond loskwam. In 1874 bouwde hij een vliegmachine op ware grootte voorzien van rolroeren en een heteluchtmotor. De spanwijdte bedroeg ongeveer 17 meter. Het was ook het eerste toestel voorzien van een trekpropeller en bewees in de geschiedenis van de luchtvaart dat het mogelijk was om vliegtuigen te voorzien van een propeller voor de vleugels. Het toestel werd voorzien van wielen en reed van een heuvel af met Du Temple aan boord. Helaas had Du Temple nog geen enkele controle over het toestel.



Zweefvliegtuigen

Otto Lilienthal springt van een heuvel af
Enlarge
Otto Lilienthal springt van een heuvel af

Ook al zorgde Cayley ervoor dat de eerste mens het luchtruim koos, de Duitser Otto Lilienthal was de de eerste persoon die de mens liet vliegen in een vliegtuig. Zijn ontwerp was niet een vogelachtig toestel maar een soort zweefvliegtuig. Na zijn opleiding aan een technische school in Potsdam begon hij in 1867 met zijn experimenten. Pas in 1891 testte hij zijn eerste prototype dat een afstand aflegde van 28 meter. Drie jaar later, in 1894, legde hij een afstand af van meer dan 250 meter nadat hij van een heuvel was afgesprongen. Het betrof een kunstmatige heuvel in het Lilienthalpark in Berlijn: 15 meter hoog en voorzien van een hangar die speciaal was ontworpen voor zijn zweefvliegtuig. Op 9 augustus 1896 raakte hij zwaar gewond door een mislukte test. De dag nadien bezweek hij aan zijn verwondingen. Volgens getuigen waren zijn laatste woorden "Opfer müssen gebracht werden!" of "Er dienen nu eenmaal offers gebracht te worden!" Ter herinnering werd op de heuvel het Lilienthal-monument geplaatst.

Gemotoriseerde zeppelin

De LZ1 was de eerste gemotoriseerde zeppelin in de geschiedenis
Enlarge
De LZ1 was de eerste gemotoriseerde zeppelin in de geschiedenis

Ferdinand Graf (graaf) von Zeppelin (1838-1917), een Duits militair, zag tijdens de Frans-Duitse Oorlog van 1870/71 dat de Fransen het belegerde Parijs ontvluchtten door middel van ballonnen. Al eerder, tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-65) waaraan Zeppelin zelf deelnam, was de luchtballon gebruikt voor militaire doeleinden (verkenning) en - zoals beschreven in Jules Verne's meesterwerk "Het geheimzinnige eiland" (1874/75) - om te ontsnappen aan vijandelijke gevangenschap. Toen Zeppelin in 1890 als luitenant-generaal met pensioen ging begon hij met de ontwikkeling van een soort sigaarvormige ballons, later naar hem "zeppelins" genoemd. Maar al eerder ontwikkelde de Kroatische uitvinder David Schwartz een luchtschip, echter nog niet van een motor voorzien. Nog nooit eerder waren pogingen gedaan om een reusachtig luchtschip te bouwen dat voorzien was van ballonnen gevuld met een gasmengsel dat lichter was dan lucht. Maar toch nam Ferdinand von Zeppelin die uitdaging aan. Toen hij in 1894 zijn plannen presenteerde bleek er maar weinig belangstelling voor te zijn zodat hij begon met het realiseren van zijn eigen ontwerp. In 1898 richtte hij zijn eigen bedrijf op genaamd "Gesellschaft zur Förderung der Luftschiffahrt". Zijn eerste zeppelin was de LZ1: een afkorting van Luftschiff Zeppelin 1, gebouwd in 1899 in Friedrichshafen aan het Bodenmeer, Zuid-Duitsland. Het leek op een reusachtige vliegende sigaar. De eerste vlucht vond plaats begin juli 1900 met zes mensen aan boord. Hieronder Graaf von Zeppelin zelf die het luchtschip bestuurde. De zeppelin werd door twee 14,2 pk Daimler-motoren voortgedreven en de vlucht duurde 19 minuten. Door een technisch probleem aan het mechanisme moest het luchtschip landen. Later werd de LZ1 opgevolgd door honderden zeppelins die voor zowel militaire als burgerlijke doeleinden werden gebruikt.

Gebroeders Wright

De Wright Flyer No 1
Enlarge
De Wright Flyer No 1

Deze Amerikanen hebben de luchtvaart totaal veranderd: op 17 december 1903 om 10:35 uur maakte Orville Wright de eerste vlucht met een gemotoriseerd en bestuurbaar vliegtuig dat zwaarder was dan lucht. De Wright Flyer No 1 steeg op vanaf een lanceerrail en landde op dezelfde hoogte. Hoewel de vlucht "slechts" 12 seconden duurde en 37 meter werd afgelegd was dit van grote betekenis. Jaren bleven de twee broers hun ontwerpen verbeteren tot een geschikt vliegtuig. Zo lag de piloot aanvankelijk voorover en kreeg hij later een normale zitplaats. Nog later werden landingsgestellen met wielen bevestigd. Helaas raakten de gebroeders in allerlei rechtszaken over patenten verwikkeld.




Helikopters

De Breguet-Richet Gyroplane I
Enlarge
De Breguet-Richet Gyroplane I

Niet alleen vliegtuigen, luchtballonnen en zeppelins werden gebouwd maar ook helikopters. Dit was mede te danken aan de tekeningen van Da Vinci. De eerste werkelijke helikopter werd in 1842 ontwikkeld door W.H. Philips. Deze helikopter met roterende bladen werd aangedreven door een stoommotor. De gebroeders Breguet ontwikkelden jaren later, samen met professor Charles Richet, de Breguet-Richet Gyroplane I: de eerste helikopter die niet alleen opsteeg maar ook stabiel was en bestuurbaar.


De oorlog nadert

Levavasseur Antoinette VII
Enlarge
Levavasseur Antoinette VII

Terwijl de oorlog in 1914 naderde waren de ontwerpers volop aan het werk om steeds betere en betrouwbare vliegtuigen te realiseren die uiteindelijk Mach 3 zouden halen, zoals de Amerikaanse Lockheed SR-71 "Blackbird" die in 1966 werd ontwikkeld. Maar zover was men nog niet. In 1910 kwam de Fransman Léon Levavasseur met de Levavasseur Antoinette VII. Levavasseur was een van de grootste vliegtuigpioniers van Europa. Deze Fransman experimenteerde vooral met verbrandingsmotoren voor speedbootraces die ook met succes in de luchtvaart zouden worden toegepast. Zo werden de 24 pk en 50 pk het meest gebruikt in Europese vliegmachines. Levavasseur was ook vliegtuigontwerper. Zijn beroemde toestel, de Levavasseur Antoinette VII eendekker, was voorzien van een V8 motor met trekpropeller. De romp bestond uit een langgerekt frame voorzien van een driehoekige propeller vooraan de neus.

De voorouder van de Avro Lancaster

De Avro Type F
Enlarge
De Avro Type F

A.V. Roe was een kleine vliegtuigontwerper die later een van de grootste vliegtuigbouwers ter wereld zou worden. Avro werd vooral bekend om zijn bommenwerpers, de Avro Lancaster en de Avro Manchester, die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden ingezet tegen de As-Mogendheden. Een Britse krant, The Daily Mail, begon luchtvaartactiviteiten te sponsoren en loofde prijzen uit voor verschillende wedstrijden. De eerste wedstrijd vond plaats in London tussen modelvliegtuigen en werd gewonnen door Roe. Hij had een door elastiek aangedreven tweedekker ontworpen. Later bouwde hij verschillende twee- en driedekkers met enig succes. Ook begon hij het ontwerp van de Avro Type F eendekker. De Type F was het eerste vliegtuig dat voorzien was van een cabine en werd opgevolgd door de Avro Type G, een tweedekker met twee zitplaatsen.

Blériot

De Blériot XI was het eerste toestel dat ingezet werd voor militaire doeleinden.
Enlarge
De Blériot XI was het eerste toestel dat ingezet werd voor militaire doeleinden.

Louis Blériot is misschien een van de beroemdste pioniers van Europa, maar deze Fransman heeft niet alleen als vlieger, maar ook als ontwerper en constructeur grote invloed gehad op de ontwikkeling van de luchtvaart. Na de korte samenwerking met de gebroeders Voisin, die de Voisin La III ontwierpen, koos hij zijn eigen weg en begon met het ontwerpen van vliegtuigen. Zijn eerste succesvolle vliegtuig was de Blériot XI. Het werd in 1908 tentoongesteld en maakte zijn eerste vlucht in 1909. Op 25 juli 1909 vloog Blériot met zijn Blériot XI als eerste over Het Kanaal. In Calais storte het toestel neer, toch verscheen deze indrukwekkende prestatie op alle voorpagina's ter wereld en ontving hij een prijs van 1000 pond van The Daily Mail. De Blériot XI werd in grote aantallen verkocht en dit type kwam zowel in de burgerluchtvaart als in de militaire wereld terecht. Het toestel fungeerde als verkenningsvliegtuig. Later werd het een lestoestel voor de militaire luchtvaart. Landen zoals Frankrijk en Engeland bezaten dit toestel toen in augustus 1914 de luchtvaart voorgoed veranderde ....



Eerste passagiersvliegtuig

De Sikorsky S-22 "Ilya Muromets"
Enlarge
De Sikorsky S-22 "Ilya Muromets"

De Sikorsky S-22 Ilya Muromets werd in 1912 ontworpen door Igor Sikorsky en gebouwd in Riga in 1913. Dit vliegtuig was ontworpen als comfortabel luxe vliegtuig. Het had comfortabele rieten stoelen, een slaapkamer, een woonkamer en zelfs een badkamer. Het vliegtuig had ook verwarming en elektrische verlichting. Op 10 december 1913 werd de Ilya Muromets voor het eerst getest. Later, op 25 februari 1914, vond de eerste demonstratievlucht plaats met 16 passagiers aan boord. Hierdoor was het toestel de eerste passagiersvliegtuig in de geschiedenis. Van 21 juni tot 23 juni 1914 heeft het toestel een wereldrecord gevestigd door van Sint-Petersburg naar Kiev te vliegen in 14 uur en 38 minuten.






De Turks-Italiaanse Oorlog: de Eerste Luchtoorlog

De Etrich Taube was het eerste toestel die een bombardementsvlucht aflegde.
Enlarge
De Etrich Taube was het eerste toestel die een bombardementsvlucht aflegde.

Veel mensen beschouwen de Eerste Wereldoorlog als de eerste luchtoorlog. De Eerste Wereldoorlog was de eerste oorlog waarbij landen wereldwijd in het conflict kwamen, waarbij machinegeweren, de eerste raketten (Le Prieur-raket), zware bommenwerpers en de eerste tanks werden ingezet. Ook de eerste oorlog waarin gas werd gebruikt, etcetera. Maar het oorlog voeren in de lucht was niet nieuw, want de eerste dag van de eerste luchtoorlog was 23 oktober 1911, tijdens de Turks-Italiaanse Oorlog.




De Eerste Wereldoorlog

Het begin van een nieuw tijdperk

In de beginjaren werden bommen met de hand vanuit vliegtuigen geworpen. Op de foto zien we een Duitse DFW C.I
Enlarge
In de beginjaren werden bommen met de hand vanuit vliegtuigen geworpen. Op de foto zien we een Duitse DFW C.I

Toen de Eerste Wereldoorlog begon stond de luchtvaart nog in de kinderschoenen. Pas aan het einde van de oorlog was een redelijk volwassen vliegtuig ontwikkeld. Deze ontwikkeling stond daarna niet stil zodat de propellervliegtuigen aan het einde van de Tweede Wereldoorlog al bijna verdwenen waren.

In de Eerste Wereldoorlog beschikten alle partijen die betrokken waren bij de oorlog over vliegtuigen, luchtballonnen en luchtschepen (vooral in Duitsland, ook wel zeppelins genoemd). Deze vliegtuigen waren zeer sterk. Ze werden vervaardigd uit het beste materiaal. Het geraamte bestond uit verschillende duurzame houtsoorten en overtrokken met een hoogwaardig bewerkte canvassoort voor een maximum sterkte en duurzaamheid. De spandraden bestonden uit staalkabels van de hoogste kwaliteit.





Verkenners en jagers

Scarff-Ring op een RAF R.E.8 met twee Lewis machinegeweren.
Enlarge
Scarff-Ring op een RAF R.E.8 met twee Lewis machinegeweren.

Tijdens de eerste dagen van de Eerste Wereldoorlog werden de toestellen ingezet als verkenningsvliegtuigen. Beide partijen begonnen met het ontwerpen van bewapening om van het verkenningsvliegtuig een aanvalsvliegtuig te maken. Nog voor het einde van 1914 waren de vliegtuigen geschikt gemaakt als aanvalsvliegtuigen. Na vier jaar oorlogvoeren was deze ontwikkeling zo snel gegaan dat het vliegtuig een zeer belangrijke rol in de oorlogsvoering had ingenomen. Vliegtuigen kregen verschillende taken zoals verkennen, jagen en bombarderen van doelwitten.
De eerste bewapening aan boord bestond uit gewone handwapens, maar toen de bewapening langzamerhand zwaarder werd was er behoefte aan andere oplossingen. Een daarvan was de "Scarff-Ring" waar machinegeweren op geplaatst konden worden. Zo kon de schutter het toestel verdedigen door 180° te draaien met een bereik tot zelfs boven het toestel. De langeafstandsbommenwerpers, die tijdens de oorlog ontstonden, waren het belangrijkst. De doelen van de bommenwerpers waren militaire maar ook strategische doelen en vooral burgerdoelen die alle op een grote afstand achter het front lagen en onmogelijk bereikbaar waren voor escortejagers zoals de Sopwith Camel. Jagers hebben boven het front gevochten en deden ook verkenningsvluchten voor de artilleriedivisies en de generale staven.

Bommenwerpers

Zeppelins

Duitse L-30 Zeppelin
Enlarge
Duitse L-30 Zeppelin

Het eerste luchtschip, een idee van de Italiaanse Jezuïet Francesco de Lana-Terzi, dateert uit de 17e eeuw, maar pas in 1899 werd het eerste bestuurbare luchtschip, de zeppelin gebouwd. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de zeppelin gebruikt voor militaire doeleinden. Zo zette de Duitse Luftstreitkräfte zeppelins in om Engeland te bombarderen. Deze bleken nogal succesvol te zijn. Het voordeel van de zeppelin was dat hij hoog en geruisloos kon vliegen. Hij kon een zware bomlading vervoeren maar hij had ook nadelen. Werd hij geraakt, dan kon hij in brand vliegen of zelfs exploderen, omdat de vulling uit waterstofgas bestond. Toen de bommenwerpers verschenen, verdwenen de zeppelins beetje bij beetje. De laatste militaire zeppelins dateren uit de Tweede Wereldoorlog: het ging echter niet meer om de reusachtige met een inwendig geraamte stijf gehouden luchtreuzen van Duitse origine, doch om kleinere door innerlijke druk stijf gehouden zogenaamde Blimps die de Amerikaanse marine gebruikte als anti-duikboot escorte voor konvooien. (Voor meer over de luchtschepen, zie dit artikel)

Het eerste passagiersvliegtuig wordt de eerste strategische bommenwerper

Handley Page V/1500 bommenwerper
Enlarge
Handley Page V/1500 bommenwerper

De gemotoriseerde luchtvaart was precies 10 jaar oud toen de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 begon en stond in bijna alle opzichten aan het begin van een lange ontwikkeling. Tijdens deze oorlog maakte de luchtvaart een enorme sprong voorwaarts. Tijdens en na de oorlog werd van een passagiersvliegtuig een oorlogsmachine gemaakt: de Sikorsky S-22 Ilya Muromets werd de eerste strategische bommenwerper met een bommenlast tot 800 kg. In augustus 1914 werd de Ilya Muromets door de Russische Keizerlijke Luchtmacht in dienst genomen. Op 10 december 1914, vormden de Russen hun eerste eskader. De Britten hadden aan het begin van de Eerste Wereldoorlog ook al bommenwerpers. Zo beschikte de latere Royal Air Force over de viermotorige Handley Page V/1500 bommenwerper (foto rechts). Bommenwerpers konden wel zware schade toebrengen maar waren door hun traagheid bij manoeuvres zeer kwetsbaar voor vijandelijke jagers en luchtafweer. (Voor meer over bommenwerpers, lees dit artikel)

Marine-toepassingen

Vliegboten

Felixstowe F.2
Enlarge
Felixstowe F.2

De marine zag het vliegtuig aanvankelijk als nuttig toestel voor het doorgeven van coordinaten. De vliegtuigen werden bij talrijke experimenten op allerlei schepen geplaatst. Een van de eerste experimenten was te proberen het vliegtuig vanaf een schip met een kabel vanuit een buis te lanceren. Dezelfde buis werd gebruikt om het toestel aan boord te nemen. Maar deze techniek gaf teveel problemen. Uiteindelijk kwam de Royal Naval Air Service op het idee om toestellen te voorzien van drijvers en inklapbare vleugels die per hijskraan op het schip geplaatst konden worden. Zo ontstonden de watervliegtuigen die na de Eerste Wereldoorlog gelanceerd zouden worden via katapulten. Maar een slagschip kon zo maar weinig toestellen meenemen zodat een andere oplossing nodig was. Ook kostte het veel tijd om een toestel te laten vertrekken. Wanneer de jagers boven zee in gevecht raakten, werd het uiteindelijk ook gevaarlijk voor de schepen zelf. Onderzeebootjagers zoals de Blackburn R.T.1 Kangaroo moesten snel kunnen vertrekken om toe te kunnen slaan. Aan het einde van de oorlog begon de bouw van vliegdekschepen waar vanaf vliegtuigen in grote aantallen konden opstijgen en landen in een mum van tijd. Dit was tijdens de eerste maanden geen gemakkelijke klus. Er ontstonden echter talrijke mogelijkheden maar natuurlijk ook problemen.

Vliegdekschepen

Sopwith Pup met slee-onderstel landt op de HMS Furious
Enlarge
Sopwith Pup met slee-onderstel landt op de HMS Furious

Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog waren het aanvankelijk de Britten die de techniek van het starten en landen op schepen beoefenden en de eerste vliegdekschepen bouwden. De HMS Furious was een van deze schepen. De Furious had een houten start- en landingsbaan van 90 meter lang en was voorzien van een aantal Sopwith 2F1 Ship's Camels. De startbaan werd bovenop het schip gebouwd. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd het dek in sommige gevallen voorzien van elastieken voor het landen van vliegtuigen met een slee zoals de Sopwith Pup.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikgemaakt van een mechanisch-hydraulische inrichting van stoomturbines waarmee vliegtuigen over een korte afstand een grote versnelling krijgen. Men spreekt ook wel van stoomkatapults. De aangepaste toestellen zitten opgeborgen in het scheepsruim en worden per lift naar het dek gebracht. Tijdens de moderne oorlog zijn vliegdekschepen aangepast voor straalvliegtuigen. Zo zijn de vliegdekschepen voorzien van vangkabels. Vangkabels zijn meestal vier dwarsgespannen kabels over het dek waaraan een vanghaak van een landend vliegtuig zich vastgrijpt en daarmee tot stilstand komt. Zo'n vangkabel loopt naar een apparaat dat de "arrester gear engine" wordt genoemd. De arrester gears voor bijna alle Amerikaanse en Franse vliegdekschepen van de laatste 20 jaar zijn door een Nederlands bedrijf gebouwd. Inmiddels komt de elektromagnetische lanceerinrichting in de belangstelling. Ook worden de moderne vliegdekschepen voorzien van een hoekdek. Een hoekdek is een verbreding van het vliegdek over bakboord waardoor een landingsbaan schuin over het dek aangebracht kan worden. Hierdoor blijft het voorste deel van het dek vrij voor het starten of parkeren van vliegtuigen en kan een landend vliegtuig, na missen van de vangkabel een veilige doorstart maken zonder in de geparkeerde vliegtuigen terecht te komen.
Na de Eerste Wereldoorlog kregen vliegdekschepen luchtafweer die bestond uit een machinegeweer of snelvuurkanons die omhoog gericht konden worden. De moderne vliegdekschepen hebben vaak een complex luchtafweersysteem dat bestaat uit raketten of snelvuurkanons voor de korte afstand en voor de lange en middellange afstand uit opsporingsradar, doelzoekradar, geleide luchtafweerraketten (Air-to-air missile (AAM) of Lucht-luchtraket) die de motor van de vijandelijke toestellen volgt.

Vliegtuigen in massaproductie

Al dadelijk na 1914 werden ongelooflijk veel exemplaren besteld voor het oorlogvoeren. Vooral toestellen zoals de Breguet 14, de Sopwith Camel en de Spad S.XIII. Door de grote vraag en de snelle ontwikkelingen ontstond een enorme diversiteit aan vliegtuigontwerpen en dito fabrieken. Veel van deze ondernemingen gingen snel failliet en bedrijfjes die het net konden volhouden, werden opgeslokt door de grotere maatschappijen of moesten uiteindelijk opgeven.

De meeste vliegtuigen werden door vrouwen gebouwd omdat heel wat mannen aan het front waren. Door de massaproductie ontstond in de luchtvaartwereld een levendige toeleveringsindustrie die voor de benodigde onderdelen zorgde zoals motoren, landingswielen en bewapening. Niet alle fabrikanten waren goed uitgerust voor massaproductie. In een wereld zonder computers en kopieerapparaten moeten alle ontwerpen nauwkeurig handmatig gemaakt worden.

Bewapening

De eerste bewapening op een jachtvliegtuig stond op de bovenste vleugel. Dit leidde soms tot problemen bij het besturen. Soms werd de bewapening op de neus bevestigd en om de propeller niet te beschadigen, werden plaatjes op de propeller bevestigd zodat de kogels afketsten. Later werden onderbrekingsystemen zoals de Interrupter gear (Zie afbeelding rechts) in 1914 van Anthony Fokker toegepast .

Air-to-air rocket

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de "air-to-air rocket" vooral gebruikt voor het neerhalen van luchtschepen en ballons. Deze ongeleide raketten bleken niet succesvol bij zeppelins maar wel bij observatieballons. Toch werden deze raketten niet vergeten en tijdens de Tweede Wereldoorlog begon de raket te evolueren tot de air-to-air rocket die wij nu kennen. Een zeer bekende raket tijdens de Eerste Wereldoorlog was de Le Prieur-raket (Fusée Le Prieur), een Franse raket ontworpen door de Franse luitenant Yves Le Prieur en werd voor het eerst ingezet tijdens de Slag bij Verdun in 1916.

Tijdlijn na de Eerste Wereldoorlog

Na de Eerste Wereldoorlog begon de luchtvaart nog meer te groeien. Omdat de volgende punten niet tijdens de Eerste Wereldoorlog werden gerealiseerd maar we er toch aandacht aan willen besteden, plaatsen we alles in een tijdlijn met een korte beschrijving.

  • 1919: De Nederlandse KLM werd in 1919 door Albert Plesman (1889-1953) opgericht als eerste luchtvaartmaatschappij ter wereld. De eerste passagiersvlucht vond in 1920 plaats op de route Amsterdam-Londen met een gehuurde De Havilland DH-16. Later dat jaar werden twee Fokker F2 vliegtuigen aangekocht die omgebouwd waren tot passagiersvliegtuig. In 1924 vloog de KLM voor het eerst van Amsterdam naar Batavia met een Fokker F7.
  • 1921: Dornier (naar Claude Dornier, 1884-1969) bouwde de eerste echte passagiersvliegtuigen. De Dornier Komet I werd een jaar nadien gevolgd door de verbeterde Dornier Komet II. Beide waren geheel uit aluminium vervaardigd en konden vier passagiers vervoeren. In 1924 kwam de grotere Komet III uit die zes passagiers kon vervoeren.
  • 1924: In 1924 legden twee Douglas (naar Donald Wills Douglas, 1882-1981) World Cruiser-toestellen een reis af rond de wereld die begon op 6 april 1924 en eindigde op 28 september 1924.
  • 1928: de Lippisch Ente (Eend) was het eerste raketaangedreven toestel ooit. Het was een ontwerp van Alexander Lippisch als zweefvliegtuig met raketmotor. Er werd maar één prototype gemaakt en het toestel is nooit verder ontwikkeld.
  • 1929: De Duitse Dornier Do X was een vliegboot voorzien van twaalf Curtiss Conqueror-lijnmotoren van elk 600 pk. Het was toen het grootste vliegtuig en kon 10 bemanningsleden en 72 passagiers vervoeren. Er werd slechts één toestel gebouwd; dat werd door de geallieerden tijdens de Tweede Wereldoorlog gebombardeerd toen het in een luchtvaartmuseum in Berlijn stond.
  • 1935: De Duitsers Henrich Focke (1890-1979) en Georg Wulf (1895-1927) realiseerden de eerste operationele helikopter, de Focke-Wulf FW-61 die ook bekend is als de Focke-Angelis FA-61.
  • 1936: De Boeing (naar William E. Boeing, 1881-1956) B-17 Flying Fortress was een van de meest bekende en gevreesde bommenwerpers waarvan zes verschillende varianten bestonden. De eerste bouw begon in 1936 en de serie eindigde in 1945 na meer dan 12.700 exemplaren. Hij werd beschouwd als een van de beste bommenwerpers aller tijden van de United States Army Air Forces (USAAF).
  • 1939: De Heinkel He 178 werd ontworpen en was het eerste straalvliegtuig in de geschiedenis. Hoewel zijn topsnelheid 678 km/h was, werd geen enkel exemplaar besteld. Heinkel ging verder met het project zodat het volgende toestel verscheen in 1940 als de Heinkel He 280.
  • 1942: De Duitser Robert Lusser (1899-1969) van de Duitse vliegtuigfabriek Fieseler, construeerde in 1942 de Fieseler Fi-103 op basis van een idee dat hij reeds in de jaren 30 had gekregen. Het kreeg later door propagandaminister Joseph Goebbels de naam Vergeltungswaffe (volgens anderen Versuchswaffe of Versuchsmuster) 1 (V1). Het was het eerste onbemande straalvliegtuig maar werd vooral gezien als "de vliegende bom". Pas in 1944 werd de V1, die vanuit Frankrijk, Nederland en België werd gelanceerd, ingezet op Londen. Later kregen steden zoals Antwerpen het zwaar te verduren door deze bommenplaag.
  • 1942Na de V1 werd Vergeltungswaffe 2 van 1936-1942 ontwikkeld door het team van Werner von Braun in Peenemünde en twee jaar later ingezet. Deze V2 was de eerste operationele raket in de geschiedenis. Tegenover de V1-bom kon deze raket een grotere afstand afleggen en was ook zwaarder. Na de Tweede Wereldoorlog werden meer en meer raketten gebouwd voor zowel militaire - als ook ruimtedoelen.
  • 1942De Heinkel He 219 "Uhu" (Uil) werd ingezet door de Duitse Luftwaffe. Deze nachtjager is het eerste operationele vliegtuig voorzien van een schietstoel.
  • 1943: De Boeing B-29 Superfortress was de opvolger van de B-17. Hij werd gebouwd vanaf 1943 tot 1946 met 4.000 exemplaren. Een van deze exemplaren was de Enola Gay bestuurd door piloot Paul Tibbets (23 februari 1915, Quincy - 1 november 2007, Columbus) die de eerste kernbom op Hiroshima afwierp.
  • 1944: Duitsland zette in dit jaar drie nieuwe wapens in: De Messerschmitt (naar Willy Messerschmidt, 1898-1978) Me 163 "Komet", de Messerschmitt Me 262 "Swalbe" en de Arado Ar 234 "Blitz". De Me 163 was de eerste operationele raketaangedreven jager maar voordien kwam de Me 262 uit, het eerste operationele straalvliegtuig. Alhoewel dit een succes bleek, werd de Me 262 zeer zelden ingezet in de latere oorlogsjaren. De Ar 234 was de eerste straalaangedreven bommenwerper.
  • 1945: De eerste reddingsactie met een helikopter werd gedaan met een Sikorsky H-5 toen een schip zich vast voer tijdens een storm, dichtbij de Sikorsky fabriek in Hartford (Connecticut).
  • 1951: De Havilland realiseerde het eerste straalaangedreven passagiersvliegtuig, de De Havilland DH-106 "Comet" die de eerste vlucht aflegde op 9 januari 1951.
  • 1952: In dit jaar maakte de Boeing B-52 "Stratofortress", de meest succesvolle bommenwerper aller tijden, zijn eerste vlucht. Het toestel vliegt nog steeds en is in al die jaren in grote lijnen onveranderd gebleven. Van de verschillende typen zijn inmiddels ca. 750 exemplaren geproduceerd.
  • 1955: De plannen voor de Aérospatiale-BAC Concorde werden gemaakt in 1955 en in september 1971 legde dit toestel de eerste vlucht af. De reis werd gestart in Londen of Parijs en het landde in New York na slechts drie uur. Maar de reis was duur en de Concorde kon de concurrentie met de langzamere maar veel minder dure Boeing 747 ("Jumbo Jet") niet aan en maakte zijn laatste vlucht in 2003. Tot het einde heeft ook de crash op 25 juli 2000 bijgedragen toen een Concorde van Air France verongelukte bij het opstijgen in Parijs. Na het opstijgen vloog een van de brandstoftanks in brand. De piloot probeerde een noodlanding te maken maar het toestel werd onbestuurbaar en stortte ruggelings neer op een bijgebouw van een hotel in het dorp Gonesse, even ten noordoosten van Parijs. Daarbij kwamen 113 mensen om. Een ander probleem was het lawaai dat de Concorde veroorzaakte als hij de geluidsbarriere doorbrak ("sonic booms").
  • 1966: Tijdens de Koude Oorlog werden door de Amerikanen veel experimenten gedaan om vijandelijk grondgebied veilig te kunnen verkennen. Na het verlies van een Lockheed (naar A.H. Lockheed, 1889-1969) U-2 in 1962 boven Cuba waarbij twee piloten om het leven kwamen, was een ander maar ook beter toestel gewenst. Net zoals de U-2, realiseerde Lockheed de SR-71 "Blackbird". Het is het eerste en enige vliegtuig dat Mach 3 (= 3 x de geluidssnelheid) kan halen. Het werd voor 93% uit titanium gemaakt. Ondanks zijn hoge snelheid (3710 km/h), kon hij zeer heldere foto's maken van autokentekens.
  • 1975: Circa 40 jaar na het uitvinden van de radar om vliegtuigen op te sporen, werd de Amerikaanse Lockheed (zie boven) - Martin (naar G.L. Martin, 1886-1955) F-117 "Nighthawk" ontwikkeld. Het is het eerste compleet onzichtbare vliegtuig. Dit betekent dat het toestel de vijandelijke radarstralen kan ontvangen maar niet terug laat kaatsen naar de vijandelijke radarstations. Er werden echter na deze uitvindingen nog andere half-ontzichtbare toestellen geconstrueerd zoals de F-22 Raptor. Later in 1978 werd de Nighthawk opgevolgd door de B-2 Spirit.
  • 1978: Toen de geallieerden de Duitse Horton Ho IX (Gotha Go 229) "Flying Wing" in bezit hadden, realiseerde het Amerikaanse bedrijf Lockheed een soortgelijk vliegtuig. In 1978 kwam de B-2 Spirit uit die gebaseerd was op de Horton Ho IX en op de F-117 "Nighthawk". De B-2 Spirit is net zoals de F-117 "Nighthawk" een onzichtbare bommenwerper en is ook het duurste vliegtuig aller tijden. De prijzen per stuk kunnen al oplopen tot $2.200.000.000 (€1.413.790,89). Hiervan zijn slechts 21 exemplaren gebouwd. Op 23 februari 2008 stortte de 89-0127 "Spirit of Kansas" als eerste B-2 neer. Beide piloten bleven ongedeerd. Voor de United States Air Force (USAF) was dit een enorm verlies.
  • 2001: Op 24 augustus kwam Air Transat-vlucht 236 (Airbus A330) tijdens zijn vlucht, na talrijke waarschuwingen, zonder brandstof door een lek in motor 2. Zonder brandstof, legde het toestel een glijvlucht van circa 20 minuten. Dankzij de RAT (Ram air turbine), kreeg het toestel de nodige stroom voor de belangrijkste apparatuur in de cockpit en hydraulica. Na een vlucht van circa 20 minuten, lande het toestel op Terceira. De piloot remde met de noodrem en kreeg bij de landing alleen klapbanden door de te hoge aanvliegsnelheid. Ondanks de zeer ernstige situatie was het toestel niet zwaar beschadigd en overleefde de crew de ramp. Slechts 14 passagiers raakten lichtgewond, twee passagiers raakten zwaargewond, maar niet levensbedreigend. Alhoewel gezagvoerder Robert Piché en de copiloot Dirk de Jager fouten hadden begaan werden zij onmiddellijk helden. Het team legde de langste glijvlucht uit de geschiedenis met een lijnvliegtuig af, meer dan 330 km.
  • 2007: 's Werelds grootste passagiersvliegtuig, de Airbus Airbus A380, maakte zijn eerste transatlantische vlucht met passagiers op 19 maart 2007 tussen Frankfurt am Main en New York. In omgekeerde richting voerde vlucht SQ308 van Singapore Airlines naar de Londense luchthaven Heathrow met 449 passagiers aan boord. Het was de eerste transatlantische vlucht van een Airbus naar Europa.
  • 2008: Een motor van de Airbus A380 vloog op vrijdag 1 februari 2008 op synthetische brandstof in de vorm van vloeibaar gemaakt gas. De vlucht die begon in het Britse Filton naar Airbus-thuisbasis Toulouse duurde drie uur. Dit kan een ommekeer betekenen in de geschiedenis van de luchtvaart. De eerste vliegtuigen vlogen op stoom, later op benzine en dit zou alweer een andere mogelijkheid zijn als brandstof.


De droom van de mens is vervuld. Van de eerste tekeningen van Da Vinci tot de beroemde Boeings en bommenwerpers.

Het Wiki Vliegtuig-woordenboek

  • Trekpropeller: is een propeller die gemonteerd is aan een motor waarvan de motor-as naar de neus (of vliegrichting) wijst. Deze toepassing word het meest toegepast.
  • Duwpropeller: is een propeller die gemonteerd is aan een motor waarvan de motor-as naar de achterkant (of tegenoverhesteld evan de vliegrichting) wijst. Vroege gevechtsvliegtuigen waren er mee uitgerust, zodat het geschut de propeller niet kon raken
  • rolroeren zijn beweegbare vlakken die aangebracht worden in de vleugels. Hierdoor kan het vliegtuig rollen. Gezien vanuit de positie van de piloot: als de linker roer naar boven staat, gaat de rechter roer naar beneden staan. Hierdoor zal het toestel naar links rollen. Staan de roeren anders om, zal het toestel naar rechts rollen.
  • Stabilo: is de vaste horizontale vlak(ken) van de staart. Hieraan is het hoogteroer bevestigd. De stabilo bevindt zich vrijwel altijd achteraan. Soms bevindt de stabilo zich, samen met het hoogteroer, vooraan op de neus. Vliegtuigen met deze constructie worden eendvliegtuigen of canards genoemd. .
  • Hoogteroer is het beweegbare horizontale vlak(ken) van de staart die ervoor zorgen dat het toestel zal klimmen of dalen. Hierdoor kan het toestel o.a. ook opstijgen en landen (Na de oorlog meestal met behulp van de welvingskleppen). Als de roer naar beneden staat, zal het toestel dalen. Naar boven, zal het toestel stijgen. Het bevindt vrijwel altijd achteraan.
  • Kielvlak: is het verticale vaste vlak van de staart waaraan het richtingroer is bevestigd.
  • Richtingsroer is het verticale beweegbare vlak van de staart die ervoor zorgt dat het toestel kan draaien. Het word bevestigd aan het kielvlak.
  • Eendvliegtuigen: zijn vaak ook gekend als Canard (Frans voor eend). Dit zijn vliegtuigen waarvan de vleugels achteraan bevinden en de stabilo vooraan. Meer over het toestel, klik hier. Het eerste vliegtuig van de Gebr. Wright was een canard.
  • Stutten zijn steunbalken tussen beide vleugels. De Britten gaven wel eens de benaming Cabane strutter, Interplane strut of kortweg strutter.
  • Spandraden is een benaming die wordt gegeven aan de gespannen kabels tussen de vleugels of andere zwakke onderdelen zoals het landingsgestel en de staart.
  • Fuselage of romp: vaak kom je in Nederlandse teksten de benaming "fuselage" tegen. Dit is de Engelse benaming voor romp. De romp is het basis waarop de vleugels, motor(en), staart(en) en landingsgestel(len) worden gemonteerd. Rompen kunnen afhankelijk worden van bouw. De meeste rompen waren in het begin rechthoekig. Maar de Albatros D.I, die in 1916 verscheen, had een nieuwere en betere romp die in heden nog altijd word gebruikt, cilindervormig. Er werden zelden andere soorten rompen gebruikt. Een ander voorbeeld was een driehoekige romp die o.a. werd toegepast op de Italiaanse Ansaldo S.V.A.5.
Personal tools